درباره ی هزارویک شب/درباره ی مرگ مولف/شعر

« توجه به منشاء و زادگاه هزار و يك شب از دير باز مورد توجه پژوهش گران و نويسندگان بوده است، قرن ها پيش از آن كه ؛سيل وستر دوساسي؛ در آغاز قرن نوزدهم به اين موضوع حساسيت نشان دهد وآغازگر بحثي داغ در اين زمينه باشد ،ابوالحسن علي بن حسين مسعودي در مروج الذهب و كتاب شناس معروف عرب محمدبن اسحاق النديم در كتاب خود الفهرست از كتابي به نام الف ليلة و الف خرافه

ياد كرده وآن را ترجمه ي هزار افسان پهلوي دانسته اند.1»

شايد به راحتي بتوان گفت رمز ماندگاري هزارويك شب جهان وطني بودن آن است.هزارويك شب كتابي است متعلق به همه ي اقوام وهمه ي اعصار،به گونه اي كه هر قوم اين كتاب را متعلق به خود مي داند،اما آن چه بيشتر به چشم مي خورد ،ايراني، هندي وعربي بودن آن است.

بی ربط است

به خودم تسلیت گفتم!

که در!

پس تصمیم ما بود که آهو

زیبای خفته!

نامت با خطوط تصویری نخندید...

به آخر خط رسیده ای

وبرنده بمبی است که آخرین تاکتیک خودش را بلعید:

تقدیم شما هلوجان!

می چسبم به اصل مطلب

(ول نمی کنی؟!)

دعا کنی باران از سقف به دریا

به هم بریزم مونس!

بنداز که این کرجی بیافتد به گل

می افتد مته به جان جمجمه ام جلو نیا دیگر!

این شاخه یادگارهای خودش را قطع کرده است.

به پایم گفتم:

به خودت رحم نکردی غزال!

به ساق که پیچیدی

یابو با کفش پاشنه دار

به کوه...

به خودم...

تسلیت گفتم.

بارت در مقاله ای که این نقل قول از آن گرفته شده است از گرایش تازه ای در جهت تقدس زدایی از تصورنویسنده در ادبیات دفاع کرده است. به گفته ی بارت نویسنده شخصیت نوینی است که جامعه آن را آفریده. همان طور که شخصیت انسان به طور کلی آفریده ی جامعه است. در ادبیات این تصور که نویسنده تعیین کننده است، یعنی تنها ریشه و منبع و مفهوم درست از متن است یک اشتباه محض است. به گفته ی بارت متن رشته ای از کلمات نیست که مفهوم ربانی واحدی را برساند که حاوی پیام نویسنده یا به قولی خدا باشد بلکه فضایی چند بعدی است که در آن مجموعه ای از نوشتارها که هیچ کدام اصل نیستند باهم برخورد کرده و آمیخته اند.

در گذشته پژوهش ادبی همان پژوهش درباره ی نویسندگان بوده است که شامل مصاحبه ها، خاطرات، زندگی نامه می شود که منتقدان را وادار به پژوهش روان کاوانه از نویسنده و اثر می کرد.

به طور مثال می توان گفت پیش از آن چون زنان به اشتباه بی استعداد وفاقد خلاقیت شناخته شده بودند با آثار آن ها همان رفتاری می شد که باخود آنان. این در حالی بود که بسیاری از این آثار از شاهکارهای آن دوره بوده اند.

اگر چه ممکن است از یک اثر تفسیر ایدئولوژیکی هم بشود که به نویسنده و خالق اثر مربوط است، اما آن چه مسلم است ایدئولوژی هرگز به طور مستقیم در یک اثر بازتابیده نیست بلکه رمز زیبایی شناختی و رابطه ی آن اثر است.

خواندن همیشه بازآفرینی است و منظور اصلی اثر را نه خواننده در می یابد و نه تحلیل گر.

امروزه متن را گفتگوی میان نویسنده و خواننده و تفسیر را گذارو تابع وضعیت خاص به شمار می آورند. آن چه بارت به آن تولد خواننده می گوید ممکن است لزومن اعلام مرگ نویسنده نباشد اما مسلمن اقتدار اورا محدود تر می کند.

به گفته ی فوکو آشکار شدن این مطلب که شکسپیر در خانه ای که جهانگردان از آن بازدید می کنند به دنیا نیامده است، کارکرد نام نویسنده را تغییر نمی دهد. اما اگر ثابت شود غزلیاتی را که به او نسبت داده اند را نسروده دگرگونی بزرگی به وجود می آید. این به معنای انکارآن نیست که پشت هر نوشته ای شخصی ست که می توان وجود خارجی اش را مشخص کرد و همان شخص است که اثر را نوشته است. هر متن هنگامی که نوشته می شود نواهایی پر شمار و احتمالن متناقض را در بر می گیرد و به هم پیوند می دهد.

در واقع نباید از خواننده توقع داشت که خود را با نظرهای واحدی در باره ی آن چه نویسنده می گوید یک دل کند، بلکه امکان برداشت از متن را به عهده ی خود خواننده می گذارد.

باختین فورمالیست روسی زمانی درباره ی داستایوفسکی نوشت که او آفریننده ی رمان چند آواست که شاید بشود گفت عامل اصلی مرگ نویسنده همین چند آوایی در متون است که پیچیدگی جهان را در ساختار تودرتو و چند آوای خود نشان داد و متن را از آن وحدت تک گویانه در آورد.

بعدها جیمز جویس،ویرجینیا ولف و روب گریه به این نوع نوشته روی آوردند. چندآوایی متن را از دست تفسیر نویسنده درآورده و به خواننده و تفسیر او از محیط اجتماعی تقدیم می کند.

مرکزیت نویسنده در جامعه شناسی ادبیات موضوع مهمی ست و مفهومی تعدیل شده از نویسنده به هیچ روی واقعیت وجود نویسنده را تغییر نمی دهد. در واقع مرکززدایی از نویسنده را نبایستی با مرگ او یکسان دانست.

اما آن نویسنده که سرچشمه ی ثابت و یک نواخت و ناآفریده ی خلاقیت بود به راستی مرده است. مفهوم تعیین کنندگی نویسنده در مورد متن نیز به چون و چرا گرفته شده است.

ولی نویسنده که اکنون اورا آفریننده ی زبان، ایدئولوژی و مناسبات اجتماعی می دانندش، هم از لحاظ مفهوم متن و هم از لحاظ زمینه ی درک جامعه شناختی ادبیات اهمیت اجتماعی اصلی را حفظ می کند چرا که در هر صورت او اولین کسی ست که مفهوم را تعیین می کند.

رويايِ نيمه شبم را نرم مي كند:

لَلِه لالايي و لِي لِي يادِ تو مي دهد

ليلي… ليلي…ليلي

كسي نمي گذارد

تو را به ياد نياورد

كسي

فرار مي كند از تو

حياط…

ليلي!

اتاق…

ليلي!

دست مي كند تويِ قاب

تو را از چارچوب در مي آورد

ليلي!

هورا! هورا!

من شاعر شدم

دعا كنيد امشب

با پَرِ مرغ هاي تويِ بالشم

تختم پرواز كند

يك پر

دو پر

سلام به روح سرگردان

كه زير نعلبكي آن قدر مي چرخيد

تا بالا بياوري؛

اين چرخ وفلك

كِـي

                 مي ايستد

کـي

اين چرخ وفلك

از پشت نرده ها

براي دختري كه كاملاً خوشبخت است

دست تكان بده

تا زن باخيال تخت

آخرين نفس هايش را پنجره اي كند

وپيرزن

در تابوت اتاقي پَرپَري

پَري شود

دارم به تومي آيم كه با يك استكانِ چاي

زندگي ام را      آرام

دركفِ سيني به هم ريخته اي

اين جا بهشت است

ومن كم كم خودِخودِخدا هستم

كه فرشته ها برايش دست تكان مي دهند

تو! تو!

اي روحِ حسودِ زيرِ نعلبكي

حالابه بريده هاي كسي گوش بده

كه بريده اش را

از روزنامهدر مي آورند.